Je kunt het niet meteen verwerken, moet alles even laten bezinken. Maar ook na een paar dagen grijpt het je nog naar de keel, het beeld dat blijft hangen na een bezoek aan de plekken waar je kunt ervaren wat de Rode Khmer in Cambodja heeft aangericht tussen 1975 en 1979. Een rondgang door martelgevangenis Tuol Sleng en langs de kuilen op het veld dat wereldwijd bekend is geworden als The killing fields vult je hoofd met verwarring, onbegrip, woede, verbijstering. Hoe is het mogelijk dat er nog wordt gelachen in dit land?

Cambodjanen geven graag en vaak af op de roofdieren uit Vietnam en Thailand, die hier alles willen inpikken. Maar het waren gewoon Cambodjanen die nog maar kort geleden de grootste tragedie in de geschiedenis van het land veroorzaakten. Onder aanvoering van Broeder Nummer Eén, Pol Pot, zagen zij kans om in drie jaar, acht maanden en twintig dagen bijna drie miljoen landgenoten (van de acht miljoen die er toen waren) de dood in te jagen.

Uitgehongerd, tot waanzin en zelfmoord gedreven, sadistisch gemarteld. Wie de pech had dan nog in leven te zijn, werd systematisch afgeslacht op een van de tientallen executieplaatsen: killing fields, of killing caves (want het was best handig om subversieven op de rand van een diepe kloof de hersens in te slaan.

‘Waarom heeft Angkar, de organisatie, jou gearresteerd?’ Zo klonk de simpele vraag aan al die tienduizenden mannen, vrouwen en kinderen die terecht kwamen in een van de detentiecentra van de Rode Khmer, zoals de voormalige basisschool 21 in een buitenwijk van Phnom Penh. Bijna niemand had iets misdaan, of was zich van enig kwaad bewust. Dát volhouden had even weinig zin als bekennen wat je werd aangewreven. Elk antwoord was fout.

Met armen en voeten vastgeketend aan metalen britsen waren de arme Cambodjanen overgeleverd aan de luimen van hun beulen, die onmogelijk kunnen hebben geweten van welk morbide hoger plan zij deel uitmaakten. Zo ongeveer alle intellectuelen in het land belandden in de kerkers, maar ook iedereen die daar op leek (brildragers!), ambtenaren en mensen die zo dom waren geweest in de stad te wonen, terwijl ze toch hadden moeten snappen dat alleen de kleine boeren het land vooruit brengen. Aldus De Organisatie.

‘Wat heb jij Angkar misdaan?’ Elk ongewenst antwoord, eigenlijk dus elk antwoord, werd afgestraft met afranselingen, stroomstoten en bijna-verdrinkingen waarbij vergeleken ‘waterboarding’ een onschuldig verzetje is.

De schommels op het schoolplein werden gebruikt om mensen op te hijsen, aan hun achter op de rug gebonden armen. Als ze bewusteloos in de touwen hingen, werden ze omlaag gehaald en wakker gemaakt door onderdompeling in een grote kruik met water. De beulen ontdekten dat dit wat sneller ging als er kunstmest door het water werd gemengd, die normaal werd gebruikt voor de bemesting van de schooltuintjes. Heel handig, want dan kon nog sneller de vraag worden herhaald: ‘Wat heb jij Angkar misdaan?’

De Organisatie ging geslepen te werk. Om het krijsen op de killing fields te maskeren, werd uit grote luidsprekers revolutionaire muziek over het terrein geblazen. De stank van de honderden lichamen werd aangepakt door ze te bestrooien met DDT, wat ook heel goed hielp om mensen die per abuis nog levend in een kuil waren beland de genadeslag te geven. En waar het kon, werden hele families tegelijk uitgemoord, om te voorkomen dat er nog iemand zou overschieten die wraakgevoelens zou kunnen omzetten in een misdaad tegen Angkar. Daarvoor had Pol Pot een heldere filosofie: Als je gras wilt onderhouden, zul je al het onkruid moeten wieden.

Het gebeurde eigenlijk nog maar heel kort geleden. Een generatie is weggevaagd, maar in het gewone leven in Cambodja is er niets meer van te merken. De mensen hijsen zich nu uit vrije wil met zijn twintigen in de achterbak van een pickup truck. En ze lachen erbij, zoals bij alles in dit land. We kijken niet terug, maar vooruit. En we bidden voor good luck.

Mijn dochters van 17 hebben na hun eindexamen besloten dat het te vroeg is voor de gang naar de universiteit en dat een jaartje in het buitenland een betere optie is.

Tot zover de eensgezindheid van de tweeling. Suzanne kiest ervoor een jaar Italiaans te gaan studeren in Rome. De droom van Annelin is een jaar vrijwilligerswerk te doen in Cambodja. Het is grappig te zien hoe zij tijdens hun jaar in het buitenland onvermoede kennis opdoen. Als een soort van bijvangst, zeg maar.

Zoals het schone spel van onderhandelen. Suzanne zet de marktkooplui in Rome op 2-0 achterstand als blijkt dat dit blondje vloeiend Italiaans spreekt. Een stralende lach helpt vervolgens om dat leuke jurkje, die mooie schoenen of die vette tas te krijgen voor exact het bedrag dat zij er voor over heeft.

Annelin gebruikt in Cambodja de tuktuk-drivers als lesmateriaal.

‘Tuktuk Miss?’

‘Yeah, I want to go to Riverside.’

‘Yes, I know Riverside.’

‘How much?’

‘4 dollars.’

‘Do you think I’m crazy? One fifty.’

‘O Miss, I no can do one fifty. Three dollars?’

‘One fifty, I always pay one fifty and there are a lot of other drivers over there.’

‘Only the gas will cost one fifty!’

‘No way. The price at the gas station is 5000 riel and you buy it even cheaper.’

‘OK, get in.’

De driver is duidelijk niet tevreden. Onderweg draait hij zich voortdurend om en roept iets naar ons. Naar Annelin, dat ze wel erg hardvochtig is (denk ik). Of naar mij, of ik dat mens niet tot bezinning kan brengen (voel ik).

Bij elk stoplicht krijgen we een lading verwijten over ons heen. Als de driver voor de zoveelste keer probeert nog een half dollartje extra te sprokkelen, is Annelin het zat. Vanaf de achterbank bijt ze hem toe: ‘And now drive, or we don’t pay at all.’

Bij het afrekenen neemt hij glunderend zijn anderhalve dollar in ontvangst en vraagt hoopvol of hij op ons kan wachten. De zekerheid aan nog eens anderhalve dollar is het waard twee, drie uur te blijven hangen in de buurt van ons restaurant.

We slaan het aanbod vriendelijk af. In de toeristenwijk van Phnom Penh wemelt het van de tuktuks – daarbuiten trouwens ook. Er zijn er altijd genoeg te vinden die je voor de gewenste prijs snel naar huis te brengen.

Maken we misbruik van het te grote aanbod en de te kleine vraag? Nee hoor, die tuktuk-drivers komen best aan hun trekken. Er zijn heel wat mensen die het stukken minder hebben. Zoals de vrouwen die met een waag op hun schouder over straat zeulen om zelfgemaakte soep aan de man te brengen. Of de verkoopsters van vers gesneden mango’s en ananassen.

Helemaal onderaan in de pikorde staan de mensen – alweer meestal vrouwen – die met een karretje de straten afschuimen op zoek naar plastic flesjes, blikjes en karton. Ze graaien vuilbakken leek en scheuren de plastic zakken open die toch al niet zo netjes langs de kant van de weg waren gemikt. De buit van een dag brengen ze tegen een minieme vergoeding naar de ophaalplaatsen in de stad. Tegen betaling helpen ze een van de belangrijkste doelstellingen van het stadsbestuur (Clean City) dichterbij te brengen. Voor zover het tenminste lukt de puinhoop die ze achterlaten weer door iemand anders te laten opruimen.

Voor westerse toeristen is Cambodja spotgoedkoop. In restaurants kun je voor een handvol dollars genieten van een rijk maal. De prachtigste zijden producten tik je voor een schijntje op de kop. En voor een prima hotelkamer betaal je een bedrag waar je in Nederland zelfs geen ontbijt voor krijgt.

Toch moet je op je tellen passen. Cambodjanen proberen je met een vriendelijke glimlach op het gezicht meer te laten betalen dan nodig. Terwijl een local echt niet meer dan 500 riel (12,5 dollarcent) betaalt voor een gekoeld flesje water, horen toeristen de bekende echo ‘one dollar’ als ze vragen hoeveel het kost.

Annelin weet na een half jaar in Phnom Penh dat je bikkelhard moet zijn op die momenten. ‘Als al die toeristen te veel betalen voor tuktuks en de dingen die ze kopen, gaan ze denken dat het normaal is en betaalt straks iedereen te veel. Ook de mensen die het niet kunnen betalen.’

Dat is de andere kant van het verhaal. Toeristen die te makkelijk wapperen met hun dollars verzieken de lokale markt. En dus moet je maar lekker genieten van die voetmassage voor 2 dollar en zonder enige schroom naar de volgende tuktuk driver stappen als de eerste met stoom uit de oren blijft beweren dat het echt niet voor 50 cent minder kan.

Ieder land kent zijn vaste gezegde dat je te pas en te onpas te horen krijgt. ‘Shit happens’, is de standaard zinsnede waarmee in de VS discussies in de kiem worden gesmoord. In Griekenland was ‘No problem!’ tientallen jaren de bezwering waarmee toeristen aan het lijntje werden gehouden. In Nederland is ‘Boeien!’ in zwang sinds ‘Lekker belangrijk!’ wat gedateerd is gaan klinken.

Cambodja kent ook zo’n stopzinnetje: ‘Same same!’, krijg je hier als toerist om de haverklap te horen als de inwoners je duidelijk willen maken dat ze echt precies hebben wat je zoekt. Echt waar. Nou ja, bijna dan, want ze laten er iets op volgen: ‘Same same… but different.’

De zonnebril die je wordt aangeboden is écht net zo goed als de originele Gucci. ‘Same same! But different.’ Bijna hetzelfde inderdaad. Zelfde model, zelfde kleur, zelfde merkje. Tegen de tijd dat je door hebt waarin de bril een beetje different is (de spotgoedkope namaak is snel kapot), is de vriendelijke verkoper natuurlijk al lang van jouw dollars aan het genieten.

Ook de toeristische route die de tuktukdriver je kan aanbieden is ‘same same’ als de dure rondrit die je kunt boeken bij de touroperator. But different (want als je niet goed oplet, is hij echt niet van plan je langs alle hoogtepunten te rijden die je in gedachten had).

De noodlesoup die je bij dat schattige stalletje langs de straat geserveerd krijgt is ook al hetzelfde, maar dan anders (vermoedelijk omdat er heel andere delen van het varken in zijn verwerkt dan je thuis gewend bent…).

Wie voor het eerst op bezoek gaat in Cambodja, zal versteld staan hoe ‘different’ het hier is. Onze kinderen zouden zich spontaan aanmelden voor adoptie, als we hen blootvoets en in pyjama de straat op zouden sturen. De kinderen in Cambodja gaan wat graag naar buiten in hun felgekleurde katoenen pyjamajasjes en –broekjes met opvallende afbeeldingen van Tom & Jerry, Angry Birds (beide nog steeds immens populair hier) of gewoon een lekker bloemmotiefje. Makkelijk te wassen, dus moeder is er ook blij mee.

Cambodjanen op hun beurt lachen zich wild als ze horen dat wij een Partij voor de Dieren hebben, die ook echt mag meepraten in het parlement. Zij kunnen best aardig zijn voor hun hondjes en katten (die stompjes als staart zijn een speling der natuur, geen bewijs van mishandeling). Andere dieren moeten niet te veel zachtzinnigheid verwachten. Een koe wordt doodleuk (levend!) achterop de motor vastgesnoerd om naar een ander weitje te worden vervoerd en kippen maken hun ritje naar de markt (hun laatste) met tientallen tegelijk aan de poten vastgesnoerd op het dak van de auto. Bij een noodstop of scherp genomen bocht schieten de koppen verschrikt alle kanten op.

Het verkeer in dit rare land is ook behoorlijk different. Er zijn verkeersregels, maar schijnbaar voldoende redenen om er van af te wijken. Tuktuks hebben altijd voorrang, of nemen die luid toeterend. Dat begrijpt ook iedereen. Zo’n afgeladen bak met mensen krijg je niet rap terug op snelheid als je stopt, dus tuffen de drivers dwars door alle verkeersstromen heen en draaien er hun hand niet voor om een paarhonderd meter tegen het verkeer in te rijden of pal voor een aanstormende auto nog even van baan te wisselen.

Er kan altijd meer bij, lijkt in het verkeer het parool. En dus zie je brommers en motoren met drie, vier, vijf mensen erop. Hele gezinnen hijsen zich op zo’n moto en je zult vergeefs zoeken naar een kinderzitje. Baby’s maken hun eerste gemotoriseerde ritje in veel gevallen op de dag van geboorte, onder de arm van mamma bij pa achterop. Daarna zullen er nog vele volgen. Slaapdronken bungelend onder een arm, vergezeld van broertjes en zusjes, waarvan er eentje al vroeg geleerd heeft voorop te staan, met twee handjes aan het stuur (want pappa heeft die van hem nodig om een prikker met saté tussen zijn tanden door te rissen).

Als er getankt moet worden, hoeft niemand lang te zoeken naar een benzinestation. Mocht je denken dat hier gele en rode cola wordt verkocht, dan vergis je je. In die oude glazen Pepsiflessen die je overal in rekjes in de kokende zon langs de weg ziet staan, zit benzine – klaar om in de tank van een moto of tuktuk te worden gekiept. Het lijkt wel of half Cambodja een eigen brandstofhandeltje heeft en zo lang er geen berichten zijn over vreselijke explosies zal dit lokale gebruik ook nog wel worden gedoogd.

Positieve uitzonderingen zijn er natuurlijk ook. Taxichauffeurs en tuktukdrivers hoeven geen rare omwegen te rijden om je als toerist wat extra geld uit de zak te kloppen, want hier spreek je altijd vooraf een prijs af. Zonder morren wacht de chauffeur van de taxi tot je klaar bent met je bezoek aan een museum, tempel of restaurant. Duurt het lang, dan zul je hem hooguit slapend aantreffen op de achterbank.

Eten is trouwens ook een cultuurschok. Niet alleen omdat het zo heerlijk is, maar ook omdat het volstrekt normaal is om hooguit drie, vier dollar voor een hoofdgerecht te betalen – en dan krijg je er meestal ook gratis goed drinkwater bij. Je moet wel even oppassen wat je bestelt. De meeste kip op de kaart is zo ongeveer zoals wij het ook kennen, maar er wordt ook gevogelte verkocht dat met huid en haar – met de kop er nog op – is gefrituurd. Ligt er ineens een verschrikte vogel je aan te staren uit zijn krokante paneerlaagje.

Ook hoef je niet gek op te kijken als er bij het verlaten van de bus niet alleen meisjes staan met vers gesneden ananas en mango, maar ook met schalen vol krokant gebakken kevers en andere insecten. Met een beetje mazzel heeft de Cambodjaan naast je er tijdens de tussenstop een zakje van gekocht en zit hij ze lekker weg te kraken tijdens het vervolg van de reis. ‘Try one Sir?’

De zakjes geel snot waarmee je kinderen, maar ook oudere Cambodjanen, over straat ziet lopen zijn al even vreemd. Nee, ze hebben geen goudvis gekocht in een boterhamzakje met slootwater en ze gaan ook niet met hun plas naar de dokter. Het is een zakje versgeperst sugarcane – suikkerriet – een lekkernij die straks het laatste restje glazuur van hun tanden zal wegvreten.

Het lege zakje smijten ze ongetwijfeld ergens op straat. ‘Clean City’ mag dan de leus zijn in een overheidscampagne, de hoeveelheid straatvuil is verbijsterend. Aan het einde van een drukke dag zijn de straten bezaaid met zakken en stapels afval, vooral bij de drukke markten. Het meeste wordt netjes in een plastic zak gestopt, maar dan moeten de zelfbenoemde vuilnismannen (en vooral –vrouwen) nog langskomen. Die scheuren alle zakken weer open op zoek naar de spullen die nog van waarde zijn: blik, karton en plastic. De rest smijten ze op hopen, die met de minuut meer gaan stinken, totdat de echte vuilophalers ze met veel moeite op wagens tillen.

Is Cambodja dan zó different dat het niet leuk meer is? Nee, helemaal niet. De stralende lach van de Cambodjanen is aanstekelijk. Het duurt nooit lang voor de verbazing omslaat in vrolijke verwondering. En dan kun je beginnen te genieten van dit prachtige land.